ای ســــرو بـــــاغ آرزو یـــــار دل آرایــــــم بـــیـــا    ای روی تــــو بهتــــر ز مــه ای اصـــل معنایم بیا

دریــــای فیض و رحمتی قطـــره صفت در حرکتم    تـــــا واصل دریـــا شـــوم ای میـــر و مــولایم بیا

از جــــام چشــم مست تـو من باده نوشی می کنم    صبـح و مسـاء شام و سحر سرمست صهبایم بیا

ای شــــافع روز جــــــزا ای مـــــونـــس اهل وفا     ای شــــاهد جـــانِ دلا امــــــروز و فـــــردایم بیا

آرامــــش خـــاطـــــر ز تــو باشد در این دار محن     ای مـــایـــه ی صبــــر دل و جــــانِ شکیبایم بیا

از جلـــوه رخســـار تـــو روشن بــــود چشم دلم     و ز دیـــــدن رخسـار تــــو بینــــایِ بینـــایم بیا

لطف تـــو باشــد شـــامل احوال خلق این جهان     یک دم ز راه مــــرحمت در بــــــزم و ماوایم بیا

صــــابر به هـــر جا می رود از شوق دل جوید ترا

حسن رخت شمس الضحی در جمع و تنهایم بیا

به يــــاد روي تــــو هـــر دم تـرانه‌‌ساز شدم         چه دولتي است غمِ عشق بي‌نياز شدم

تـــــرانه و غـــزلـــم نــغمــة اميـــدِ دل است        به راهِ مهــــر و وفا رنــــد و پاكبــــاز شدم

به بـــزمِ مــــردمِ بيگـانه مي‌روي اي دوست         ز جــــورِ مـــــردمِ بيگانه، اهل راز شـــدم

بهار عشق و اميد و نشاط و شادي و عيش          توئي توئي كه ز مهـــرت ترانه‌ساز شدم

ز خـود تهي شـــدم و پُر شدم ز يــاد رخش          كه محــــــرمِ حــــــرمِ يار دلنـــــواز شدم

ز عشــقِ مــونسِ جــان صــابرِ غــــزلخوانم

به سلـكِ مــــردم آزاده، اهـــلِ راز شـــــدم

درویشی ای برادر در خِـرقه و کلاه نیست       در پوست تخت و کشکول در بوق من تَشاء نیست

ای بیخبــر زِ عـــرفان؛ حـق الیقین و ایمان       در نــــزدِ اهـــل ظاهـــــر در پیــشِ اَشقیــاء نیست

اسرارِ حــق نبـاشد در جَفـر و رَمل و اعداد       گامی منـــه در این ره جــــز حیلـــه و خطـا نیست

انــــدر خیـــالِ اکسیـــر؛ بیهوده جهد منما        سّـــــرِ خــــدا شنـــاسی در علــــمِ کیمیـا نیست

آئیـنــه دلت را بـــا عشـــق صیقلـــی کـن        کانــدر نُجــــوم و هیئـــت در طــب و لیمیــا نیست

صابر به مکتب عشق درس صفا بیـــامـــوز

عرشِ خدای یکتا جـــز قلب با صفا نیست

شرحی از خیّام

اَبوحفص حُجّة الحق خواجه عمربن ابراهیم خیامی نیشابوری

نام بعضی از شعرا زبانزد خاص و عام است و در نزد اهل شعر و ادب و بیان مورد احترام، یکی از نامهای پر افتخار در زبان فارسی بلکه اکثر کشورهای با فرهنگ جهان نام حکیم فرزانه، دانشمند یگانه شاعر ژرف اندیشه، مُنجم ماهر، روشن ضمیر پاک نهاد، حکیم عمر ابوالفتح غیاث‌الدّین عمربن ابراهیم خیّام (خیّامی) نیشابوری آن ریاضی دان بزرگ که در سن جوانی به اتّفاق هفت تن از مُنَجمین عصر خویش تقویم جلالی را ترتیب داد و در ریاضی و نجوم بَر آنها مُقّدم بود در بین سال 430 تا 440 و بروایتی نزدیک به یقین در سال 439 در دهکده نزدیک شهر نیشابور بدنیا آمد در سال 467 بسن 28سالگی از طرف ملکشاه برای تنظیم تقویم جلالی مأمور شد خیّام از نظر دانشمندان مُعاصر خویش فردی برجسته و با شخصیّت و گرامی بود.

نظامی عروضی در چهار مقاله چنین نوشته: (در سنه 506 هجری قمری به شهر بلخ در کوی برده فروشان در سرای امیر ابوسعید جرّه، خواجه امام مظفر اسفزاری نزول کرده بودند و بدان خدمت پیوستم در میان مجلسِ عشرت از حجّةالحق شنیدم که گفت "گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل افشان کُند" مرا این سخن مستحیل نموده و دانستم که چون اوئی گزاف نگوید چون در سنه ثلاثین (530) هجری قمری به نیشابور رسیدم چهار سال بود تا بزرگوار روی در نقاب خاک کشیده بود و عالم سفلی از او یتیم مانده و او را بر من حق استادی بوده آدینه‌ای بزیارت او رفتم و یکی را با خود بُردم که گور او را بر من نماید، مرا بگورستان حیوه بیرون آورد و بر دست چپ گشتیم در پایین دیوار باغی خاک او را دیدم نهاده و درختان امرود و زردآلو سر از باغ بیرون کرده و چندان برگ و شکوفه بر خاک او ریخته بود که خاک او در زیر گُل پنهان شده بود و مرا یاد آمد آن حکایت که به شهر بلخ از او شنیده بودم گریه بر من افتاد که در بسیط عالم و اقطار رُبع مسکون او را در هیچ جای نظیری نمیدیدم)، بدین ترتیب وفات خیّام سال 527 بوده که بیشتر خیّام شناسان سال 517 نوشته‌اند؛ عمرش بیش از 80 سال بوده خیام از علوم متداول زمان خویش جلوتر و در حساب و هندسه و جبر و نجوم و فیزیک و طب سُنّتی و تغییرات جَوی و به اصطلاح هواشناسی تجربی با اطلاع و در فلسفه و شعر و ادب دانا و بینا بوده اجرام فلکی را با اینکه مُدَبِرند سرگردان میداند و از شب تاریک مسائل و مشکلات علوم نتوانسته ره بیرون بَرد و دیگران را افسانه گو قصه خوان برای مردمان بیمایه و کم اندیشه دانسته:

آنــانـکـــه مُـحـیـط فـضــل و آداب شــــــدند          در جمـــع کمـــال شمــع اصحـاب شـــدند

ره زیــــن شـــب تـاریـک نبُـــــردند بُـــــرون           گفتنــــد فســـانــه‌ای و در خـــواب شـدند

خیّام با زندگانی طولانی پُر بارش معلوم شد که هیچ معلوم نشد را بیان کرده از بیوفائی دهر و بیحاصلی عمر همیشه ناله سر داده:

این چـــرخ چــــو آسیا که آســــوده نشــد           آســـــوده نگشت و آسیـــا سُـــــوده نشد

چنـــــدانکـــه زمــــانه دانــه پیـمـــود در او            او سـیــــر نگشت و آسیــــا تـُــوده نشُــد

پای را که بر روی خاک می‌نهاده تفّکر میکرده و چون مردمان عامی غافل و سرسری نمیگُذشته:

هــــــر ذرّه که از خــاک زمینی بوده است           خورشیــد رخی زهــره جبینی بــوده است

گـــــــرد از رُخ نــازنـیــــن به آزرم فشــــان           کــــان هـــم رُخ خـــوب نازنینی بوده است

آیا کدام متفکّر و روشن بین میتواند اندیشه تابناک خود را با این کلام بر روی صفحه زمان باقی گذارد:

آن قصـــر که جمشید در او جـــام گـــرفت           آهــــــو بــچـــه کــــرد و روبـــه آرام گـــرفت

بهـــرام که گـــور میگـــرفتی همـه عمـــر            بنگــــر که چگــــونه گـــــور بهـــــرام گرفت

کدام شاعر با بینش و متفّکر میتواند نتیجه زندگی جسمانی یک فرد را چنین تشریح کند:

ایـن کوزه چو من عاشق زاری بـوده است            در بنــــد ســــر زُلف نگــــاری بــــوده است

این دستـــه که بَـــر گـــــردن او می‌بینی             دستی است که بر گــردن یاری بوده است

جسم فردی خاک شود خاک آن کوزه گردد و پس از تبدیل کوزه دسته آن بدست عاشقی که بر گردن معشوقه‌اش حایل بوده است تشبیه شود راجع به علّت و معلول جهان و پیدائی ناپیدائی مردمان چنین میسُراید:

آنهــــا کــه کُهـــن شـــدند و اینها که نُوند          هــــر کس بمــــراد خویش یک تک بــدونـد

ایــــــن کُـهنـه جهـــان بکس نمـــاند باقی         رفـتنـــــد و رویــــم و دیگـــر آینــــد و رونـــد

یاران مـــوافق همـــه از دست شُـــدنــــد         در پای اجـــل یکـــان یکــان پست شـــدنــد

خــوردیم ز یک شــــراب در مجلس عمـــر         دوری دو ســه پیشتر ز ما مست شــــدنـــد

افسوس و اندوه خیّام از دست دادن یاران موافق و دوستان صادق است که هر یک در زیر پای اجل افتادند و نابود شدند شرابش شراب بیخودی از این جهان هستی و سیر ملکوتی و بازگشت به جهان اَبدی است و میداند این قافله عمر همگان بسوی عدم رهسپار است و به مضمون ضرب المثل معروف دیر و زود دارد و سوخت و سوز ندارد:

افسوس که سرمایه‌ ز کف بیـــرون شـــد         و ز دست اجــل بسی جگــــرها خون شــــد

کـــس نامــــد از آن جهــــان که پــرسیم          احــــوال مســــافـــــران دنیــــا چـــون شــــد

خیّام بر خلاف خیال کوته نظران و بیخردانی که او را مادی و غافل از جهان روح و روان میدانند آشکار این رباعی پُر مغز را با ترکیبی نغز سروده:

از تـــن چـــو بـــرفت جـــان پاک مــن و تو          خاک دگــــران شــــود مُـغـــاک مـــن و تـــو

زیـــن پـس ز بــــرای خِشت گـــور دگـران          در کـــالـبـُـــدی کشنـــد خـــاک مـــن و تـــو

آیا جان پاک چیست و آن روان تابناک که از عالم امر بوده و بسوی او برگشت کرده غیر از پاکی و طهارت معنوی میتواند معنی و نشانی داشته باشد و تشریح این کالبُدی خاکی که از خاک سرشته شده باز بسوی اصلش خاک برگشت دارد با این کلام بدون پیرایه بیان شود جای دگر گوید:

این چـــرخ فلک بهــــر هلاک مـــن و تـــو          قـصـــــدی دارد بجــــــان پـــاک مـــن و تــــو

در سبزه نشین و می خور و شادی کــن          کایـــن سبـــزه بسی دمـــد ز خـاک من و تو

مرا چه کار که بادهٔ خیّام آب انگور است برای بیخبری از جهان هستی و فرار از جنگ ناراحتی و گرفتاری او پناه به چیزی میبرد که او را لحظاتی آرامش بخشد آن باده آرامش بخش اندیشه و تفکّر و ذکر و یاد خیام است که میگوید چون سبزه با سُرور و نشاط شادمان باش و بدان زمانی نمیگذرد که همین سبزه از زیر خاک کالبُد بیرون می‌آید:

از جمــــلـــه رفتـــگـــــــان ایــــن راه دراز          باز‌ آمـــــــده کـــــو که بمــــــا گـــــــــوید راز

پس بــــــر ســـــر این دو راهـــه آز و نیاز          چیــــــــزی نگُــــــذاری کـــه نمیـــــآئی بـــاز

آیا بشر و آدمی را که دارای طبیعت پر از آز و حرص و طمع و نیاز است و این دو راهه که خیّام مُعتقد است مایه‌ٔ رنج و عذاب روح و جان است اثری از خود گذاشتن و پیروی از آرزوهای زود گذر دنیای فنا کردن ثمر جز پشیمانی و حاصلی غیر از پریشانی ندارد اگر عمر را بغفلت گذراندی باز آمدنی برایت نیست که جبران کنی و در فنای زندگانی و بی‌ثباتی عمر فانی چنین میسُراید:

عمرت چو دو صد بود چه سیصد چه هزار         زین کهـــنــــه ســـرا بُــرون بــــرنـدت ناچـــار

گــــــر پادشــــهی و گــــر گــــــدای بازار         این هـــر دو بیک نــــــرخ بــــــود آخـــر کـــــار

اگر امیری و فرمانروا، ثروتمندی و کامروا، صاحب جاه و مقامی و مُلک و سرا عاقبت مانند گدای در یوزه کُنِ کوچه و بازار یک کفن میبری از این هستی دنیای بی‌اعتبار.

گـــــــر یک نَفَست ز زنــــــدگانی گُـــذرد          مگـــذار که جـــز به شــــادمــــانی گُـــــذرد

زنهــــار که ســـرمایه این ملک جهــــــان          عمـــریست بدانســـــان گُــــذرانی گُـــــذرد

از خواب غفلت بیدار شوید و غصّهٔ بیهوده مخورید و افسوس گذشته سودی ندارد و مرد عمل باشید و تخم نیکی در مزرعهٔ دلها بکارید که ثمر نیکو دهد و سود روان در عالم جان حاصل شود

دهقان قضا بسی چـــو ما کِشت و درود           غم خــوردن بیهـــــــوده نمیــــــدارد ســـود

پُـــر کــــن قـــدح می بکــفــم ورنِه، زود            تا باز خــورم که بــــودنیــــها همـــه بـــــود

خیّام همیشه در بحر تفکر غوطه‌ور و در اوج فلک حقایق بی‌بال و پر بپرواز بوده گاهی از دور اندیشی سر بزانوی تحیّر می‌نهاده و میگفته:

هـــرگز دل من ز علــــم محـــــروم نشد            کــــم مانده ز اســــرار که مفهـــــوم نشـد

هفتاد و دو سال فکر کــــردم شب و روز            معلـــوم شُــــد که هیــــچ معلـــــوم نشـد

این حد دانستن است به اندازه ظرفیت و استدلال و حد کمال ندانستن او خیلی بیشتر از دانستنیهای همگان است آنسان که بازگوید:

عــــالــــم همه انــــدر تک و اندر پــــویند           وز بی خبـــری دیده بخــــون میشـــوینــــد

چون دست به سِـــرّ کار در می‌نشـــــود           از عجــز دروغهــــای خــــوش می‌گــوینـــد

او مانند بیشتر متفکران جهان برای جسم فانی و بدن عُنصری اهمیتی قائل نیست و با تمام وجود فغان میزند:

چون چــــرخ بکام یک خــــردمنـد نگشت           خواهی تو فلک هفت شُمُر خواهی هشت

چون باید مُــــرد و آرزوهــا همـــه هِشت           چه مــــور خــــورد بگــــور چـه گُرگ بدشت

ابوالحسن علی‌بن زید بیهقی که معاصر خیّام بوده است در کتاب تتمه صوان الحکمه که به اسم دُرّ الاخبار و لمعة‌الانوار ترجمه شده راجع به خیّامی چنین گوید:

اصل و میلاد او نیشابور بوده و عظمت علیمش مانند بوعلی بوده حافظه‌ای قوی داشت چنانکه در اصفهان کتابی را هفت بار خوانده بعد در نیشابور آنرا املاء کرد ما از آن نسخه مقابله کردیم زیادت تفاوتی نداشت و بدین استعداد علوم معقول و منقول وقوف یافت، روزی نزد شهاب الاسلام بوده و امام القراء ابوالحسن الغزال حاضر بود و در آیتی بحث میرفت چون امام حاضر شد شهاب الاسلام گفت علی‌الخبیر سقطنا و از او پرسیدند و او همه اختلافات و آراء را جُدا جُدا گفت و یکی را انتخاب کرد و دلائل حجّت‌اش را بیان کرد پس به امام ابوالفخر ابوالحسن الغزال گفت خدا در میان دانشمندان مانند تُرا زیاد کند حق تعالی جهان را از وجود مبارک امام خیّامی، خالی ندارد چه گمان نداشتم که کسی از قراء در جهان این وجوه و علل بر ذکر تواند بود تا به حکیمی فیلسوف چه رسد.

دانشمند و حکیم و فیلسوف و محققی که برای آیه‌ای از قرآن کریم در برابر امام القراء استناد میکُند و دلیلش را آشکار میکند و بُرهانش را ثابت مینماید چگونه فردی بی بند و بار و شراب خوار و بیخبر از جهان اسرار بوده آیا در آخرین لحظات زندگی سر بسُجده میگذارد با خواندن دُعائی جان بجان آفرین تسلیم می‌کند و دل برِ دلبر و جان برِ جانان میرود مُنکر حقایق اسلام باشد آیا کُدام محقّق و دانشمند و عارف است که ادّعا کند برای من اسرار جهان هستی کشف شده از بدایت امر تا نهایت را فهمیده‌ام هر کس قدر فهمش مّدعا را فهمیده و دَم از تکامُل علمی و روحی و معنوی زده خیّام با صراحت بدون ترس از زبان طَعن و بیان لعن چنین سروده:

ای بحــــر وجــــود آمــــده بیرون ز نهفت            کس نیست که این گـوهر بتحقیق بسُفت

هر کسی سخنی از سَــــرِ سودا گفتند            زان روی که هست کـــس نمیــــداند گفت

ای تاریخ خوان پُر شور، ای پهلوان پُر زور ای ثروتمند مَسحور، ای دولتمند مشهور بیدار باش هُشیار شو دفتر گذشتگان را بخوان و پند گیر:

این چــــرخ کــــه با کسی نمیگــــوید راز            کُشته بِـسِــتَــــم هــــزار محــمــــود و ایاز

می‌ خـــور که نبخشند بکــــس عمر دراز            وانکــــس که شــــد از جهـــان نمیــآید باز

نقدی و شرحی اندر خور فلسفه این فیلسوف گرانمایه در خور این بندهٔ بی‌سرمایه نیست برای روشن شُدن بعضی مطالب چند سطری نوشتم تا چه مقبول افتد و چه در نظر آید.

رباعیات حکیم فرزانه دارای سبکی حکیمانه و روشی فیلسوفانه است و شاعران بی‌بند و بار افکار خود را در قالب رباعی ریخته و اشعاری در وصف باده و ساده و خوشگذرانی و عیش و شادمانی در دسترس همگان قرار داده بر صرافّان سُخن و نقادان ز من روشن و آشکار است که کدام رُباعی نغز و پُر مغز کلام فیلسوف ژرف اندیشه‌ جهان علم و ادب و ریاضی است و چه کلام و گفتاری از دنیا پرستان ماضی چقدر شیوا و بی‌پیرایه زندگانی زود گذر مادی را بیان میکُند و ایشانرا بفنای جسم آشنا:

ایـــدل همـــه اسباب جهان خواسته گیر           باغ طـــــربــت به سبــــزه آراستــــه گیــــــر

وانگاه بـــــر آن سـبـــزه چــــون شبنــــم           بنشسته و بامــــداد بـــــرخــــاستــــه گیــر

توفیق خوانندگان عزیز را از خدای توانای آگاه بر دلها و پرورش دهنده اندیشه‌ها خواهان بوده و هستم.

حسین حماسیان (صابرکرمانی)

مهر ماه 1364 شمسی

رباعیات خیام شامل: مقدمه و تصحیح رباعیات خیام نیشابوری

اثر: خیام نیشابوری

گرد آوری و مقدمه: صابر کرمانی

تیراژ: 3000 جلد

تاریخ انتشار : هشتم - پاییز 1386

چاپ: انتشارات اقبال

تلفن انتشارات اقبال : 77603574-021 و 33118701-021

مـــن اسیـــرِ قفـسِ قــالبِ تن می‌باشم        عاشق لاله‌رخی، غنچه ‌دهن می‌باشم

روح در ســـاحتِ افــــلاک بـــه پــــرواز آید       این زمـــان بسته زنجیـرِ محن می‌باشم

قــدسیـــان منتظـــر مقدمِ من می‌بـاشند       حـــالیــــا در قفسِ تنگِ بــدن می‌باشم

عشق باشد به دلم لب به سخن باز کنم       بلبلِ خوش سخنِ باغ و چمن می‌باشم

تلخ کامم ز غـم و هجر کجائی ای دوست

صـــابـــرم منتظـــرِ وصلِ تو، من می‌باشم